नागपञ्चमी पर्व आज मनाइँदै: घरका ढोकामा नागको चित्र टाँसी पूजा-आराधना गरिँदै

काठमाडौं, भदौ १ । श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन प्रत्येक वर्ष मनाइने नागपञ्चमी पर्व सोमबार (भदौ १ गते) परम्पराअनुसार नागको पूजा–आराधना गरी देशभर मनाइँदै छ।

हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले आजको दिन दूध, दही, दुबो, धूप, दीप र नैवेद्य चढाई विशेष विधिपूर्वक नागको पूजा गर्ने तथा घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने परम्परा रहेको छ। अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी अष्टनागका साथै गँगटो, बिच्छीलगायत जीवजन्तुको आकृति अङ्कित तस्बिर विशेष पूजासहित टाँस्ने चलन रहेको छ।

🕉️ अष्टनाग र पूजा विधि

नागका बाह्र नाम भए पनि आठ कूलका आठ वटा नागको पूजा गर्ने वैदिक सनातनकालदेखिको परम्परा छ। अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शंख गरी आठ नागलाई आजको दिन ब्राह्मण पुरोहितबाट पूजाआजा गरी घरको ढोकामाथि टाँसिन्छ।

आजको दिन घरमा नाग टाँसेपछि खेतबारीमा खनजोत नगर्ने र नाग, सर्प लगायतका घिस्रने जनावरलाई मार्नु हुँदैन भन्ने मान्यता छ। घरका मूलढोकामा नागको तस्वीर टाँसेर पूजा गर्दा वर्षभर घरमा नाग, सर्प र बिच्छीलगायतका जीवले दुःख नदिनुका साथै अग्नि, मेघ र चट्याङको भयबाट पनि बच्न सकिन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।

📖 धार्मिक महत्त्व

वैदिक मान्यताअनुसार नागलाई सर्पको राजा मानिन्छ। नाग रिसाए भने अनिष्ट हुने भएकाले नागलाई खुसी पार्न पूजा गर्ने परम्परा बसेको धर्मशास्त्रका जानकारहरु बताउँछन्।

सनातन धर्ममा नागलाई शक्तिशाली र पवित्र जीव मानिन्छ। भगवान् विष्णु शेषनागको शय्यामा सुत्नुहुन्छ भने, शिवजीको गलामा वासुकी नाग भन्छन्। भगवान् शिवजीको गलामा वासुकी नाग रहेका कारण अनि साउन महिना पनि पर्ने भएकाले आजको दिन विशेष छ।

जनमेजय नामक राजाले सर्प यज्ञ आरम्भ गर्दा, तक्षक नागलाई बचाउन आस्तिक ऋषिले यज्ञ रोकेको पौराणिक कथा रहेको छ। आजको दिन नागको पूजा गर्दा सर्पदंशको भय हट्ने, कुलको कल्याण हुने र अक्षय पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता छ। ज्योतिष शास्त्र अनुसार राहु र केतुको कारण बनेको सर्प योगको शान्ति पनि आजकै दिन नाग पूजा गर्नाले सर्प दोष हट्ने विश्वास रहेको छ।

🏛️ सांस्कृतिक महत्त्व

नेपाली परम्परा अनुसार नाग पञ्चमीका दिन घरको मूल ढोकामा गुरु पुरोहित वा आफैंले नागको चित्र टाँसिन्छ र सपरिवारको रक्षाका लागि, सर्प दंश र आपदाबाट रक्षा हुने विश्वासका साथ दूध, अक्षता, लावा, दूबो आदि चढाएर पूजा गर्ने गरिन्छ। नाग पूजा गर्नाले वर्षा हुने र बालीनाली राम्रो हुन्छ भन्ने जनविश्वास रहेको छ।

नागको प्रतीक घरको प्रवेशद्वारमा राख्दा घरको संरक्षणको हुने र विपद् टर्छ भन्ने परम्परागत विश्वास पनि छ। नागपाङ्गर (ग्रामीण क्षेत्रमा नागका थुप्रा)मा पूजा गर्ने चलन अझै जीवित छ। यसले हाम्रो मौलिक परम्पराको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याएको देखिन्छ।

🌿 पर्यावरणीय महत्त्व

नाग पञ्चमी जीवजन्तु, विशेष गरी सरीसृप र सर्पको संरक्षणप्रति जनचेतना जगाउने पर्व हो। सर्पले पर्यावरणीय सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन्। तिनीहरूले मुसा, भ्यागुता आदि खाएर जैविक नियन्त्रणमा मद्दत गर्छन्। धार्मिक दृष्टिले पवित्र मानेर सर्पलाई मार्न नहुने सन्देश दिनु जैविक विविधताको रक्षा हो।

वैज्ञानिक रुपमा प्रकृतिमा भएका विषालु पदार्थलाई नाग, सर्पलगायतका जीवले शोषण गरी मानवलगायत अन्य जातिलाई विषालु पदार्थको प्रभाव पर्न नदिने अनुसन्धानबाट पुष्टि गरेपछि ऋषिमुनिले नागजातिको पूजाआजा गर्ने रीत बसालेको विश्वास छ।

🛕 विशेष पूजा स्थलहरू

आज बिहानैदेखि काठमाडौंको नागपोखरी र टौदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरी लगायत देशभरका नागदह, कुण्ड, र नाग स्थानमा विशेषरुपमा पूजा गरी नागको सम्मानका साथ गाईको दूध, अक्षता, दुबो, खीर र रोटी लगायतका परिकार चढाउने गरिन्छ।

नाग पञ्चमी केवल एक धार्मिक पर्व मात्र होइन, यसले धार्मिक श्रद्धा, सांस्कृतिक परम्परा र पर्यावरणीय चेतना तीनैलाई जोड्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो। सर्पजस्ता जीवप्रति आदर भाव राख्दै, प्रकृति र संस्कृतिको रक्षा गर्न यो पर्वले महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

मूलढोकामा नागको तस्बिर टाँस्नाले वर्षभरि नाग, सर्प, बिच्छी लगायतका विषालु जीवजन्तुबाट हुन सक्ने दुःख-कष्टबाट बच्न सकिने धार्मिक मान्यता छ। साथै, यस पूजाबाट अग्नि, मेघ र चट्याङको भयबाट पनि सुरक्षा प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ।