भूकम्पको जोखिम र जापानको पाठ : प्रविधिले मात्रै जोगाउँदैन, पूर्वतयारी नै मुख्य हो

विश्वमा जापानजस्तै निरन्तर र विनाशकारी भूकम्पको सामना गर्नुपर्ने देश सायदै अरू छन्। प्रशान्त महासागर वरिपरि फैलिएको २५,००० माइल लामो ‘रिङ अफ फायर’ (Ring of Fire) मा अवस्थित र चारवटा टेक्टोनिक प्लेटहरूको सीमानामा रहेको यो टापु राष्ट्र प्रकृतिको यो क्रोधसँग निरन्तर जुधिरहेको छ। तर, जापानले यो भौगोलिक नियतिलाई केवल भाग्यको रूपमा स्वीकार गरेको छैन; उसले यसलाई व्यवस्थापन गर्ने विज्ञान र कलामा विश्वलाई नै पाठ सिकाएको छ।

जापान भूकम्प जस्ता विपत्तिहरूका लागि उत्कृष्ट रूपमा तयार छ। उसले भूकम्प पहिचान गर्ने अत्याधुनिक प्रविधि, त्वरित प्रतिक्रिया र उद्धार प्रणाली, तथा भूकम्प प्रतिरोधी पूर्वाधार निर्माणमा अर्बौं डलर लगानी गरेको छ। १९८० को दशकमा जापानले कडा भवन निर्माण संहिता (Building Codes) लागू गरेको थियो, जसको प्रभावकारिता १९९५ को भयावह कोबे भूकम्पमा स्पष्ट रूपमा देखियो। त्यस विनाशमा मृत्यु हुने ६,००० भन्दा बढीमध्ये झन्डै सबैजसो मानिस नयाँ मापदण्ड लागू हुनुअघि बनेका पुराना भवनहरूमा थिए। यस घटनाले जापानलाई भूकम्प प्रतिरोधी क्षमता सुधार, आपतकालीन प्रणालीको पुनर्संरचना र पुराना भवनहरूलाई नयाँ मापदण्ड अनुसार मर्मतसम्भार (Retrofitting) गर्ने ठूलो अभियानमा जुटायो।

विश्वकै धनी राष्ट्रहरूमध्ये एकको रूपमा जापानसँग यस्तो प्रविधि र पूर्वाधारमा खर्च गर्ने आर्थिक सामर्थ्य थियो। तर, यहाँ एउटा कडो र यथार्थपरक सत्य लुकेको छ– ‘प्रविधिले मात्रै सबै कुरा गर्न सक्दैन’।

अत्याधुनिक चेतावनी प्रणालीले भूकम्प आउनुअघि केही सेकेन्ड वा मिनेटको मूल्यवान समय मात्रै दिन सक्छ। भूकम्प-प्रतिरोधी भवनले धराशायी हुनबाट जोगाउन सक्छ, तर प्रकृतिको विनाशकारी शक्ति अगाडि प्रविधिको पनि निश्चित सीमा हुन्छ। अन्तिम रक्षा भनेको सचेत समुदाय, अनुशासित व्यवहार र निरन्तर अभ्यास गरिएको आपतकालीन तयारी नै हो।

नेपालको सन्दर्भमा यो पाठ अत्यन्तै सान्दर्भिक र चेतावनीपूर्ण छ। नेपाल पनि उच्च भूकम्पीय जोखिममा रहेको हिमाली राष्ट्र हो। हामीसँग जापानजस्तो अर्बौं डलरको बजेट वा अत्याधुनिक प्रविधि नभए तापनि, हामीले सिक्न सक्ने पाठहरू प्रशस्तै छन्। कडा भवन निर्माण संहिताको कडाइका साथ पालना, पुराना र जोखिमयुक्त संरचनाहरूको मूल्याङ्कन र मर्मत, र समुदाय स्तरमा आपतकालीन तयारीलाई प्राथमिकता दिनुको विकल्प छैन।

हामीले ‘कोबे’ जस्तो विनाशकारी घटनाको पर्खाइमा बसेर मात्रै पाठ सिक्नु हुँदैन। प्रविधि एउटा साधन हो, अन्तिम समाधान होइन। भूकम्पको जोखिमबाट जोगिनका लागि कडा कानुनी व्यवस्था, जिम्मेवार निर्माण व्यवसायी, सचेत नागरिक र प्रभावकारी स्थानीय तयारी नै वास्तविक ‘भूकम्प प्रतिरोधी’ कवच हो। प्रविधिलाई साधन बनाऔं, तर पूर्वतयारीलाई संस्कृति बनाऔं।