निःशुल्क प्रसारणदेखि करोडौँको कारोबारसम्म, कसरी बदलियो एनपीएल ?

काठमाडौँ, कात्तिक ९ गते । नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) नेपाली क्रिकेटको आकर्षक व्यावसायिक प्रतियोगिताका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । पहिलो संस्करणबाट २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले दोस्रो संस्करणमा आम्दानी बढाएर ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ पुर्‍याएको छ । तेस्रो संस्करण सुरु हुनुअघि नै प्रसारण अधिकारबाट ३२ करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गरिसकेको क्यानका लागि एनपीएल आम्दानीको प्रमुख स्रोतका रूपमा विकास हुँदै गएको छ । प्रसारण अधिकार, प्रायोजन, फ्रेन्चाइज टोलीसँगको व्यावसायिक सम्झौता र प्रतियोगितासँग जोडिएका अन्य स्रोतले लिगको आर्थिक आकार बढाउन सहयोग गरेका छन् ।

एनपीएलले कसरी कमाउँछ पैसा ?

एनपीएलको आम्दानी मुख्यतः निम्न स्रोतबाट प्राप्त हुन्छ ।

– टेलिभिजन प्रसारण अधिकार: प्रतियोगिताका खेल टेलिभिजनमा प्रसारण गर्न इच्छुक कम्पनी वा च्यानलले क्यानलाई निश्चित रकम तिर्छन् ।
– डिजिटल तथा ओटीटी प्रसारण अधिकार: मोबाइल, वेबसाइट वा एपमार्फत खेल हेर्ने अधिकार बिक्री गरेर आम्दानी हुन्छ ।
– प्रायोजन तथा विज्ञापन: प्रतियोगिताका मुख्य प्रायोजक, टोलीका प्रायोजक, मैदानमा राखिने विज्ञापन, खेलाडीका जर्सी तथा डिजिटल प्रचारबाट रकम जुट्छ ।
– फ्रेन्चाइज टोलीसँगको सम्झौता: टोलीको सहभागिता, व्यावसायिक साझेदारी र प्रतियोगितासँग सम्बन्धित सम्झौताबाट क्यानले आम्दानी गर्न सक्छ ।
– टिकट तथा अन्य व्यावसायिक गतिविधि: टिकट बिक्री र प्रतियोगितासँग जोडिएका अन्य गतिविधि पनि आम्दानीका सम्भावित स्रोत हुन् । यद्यपि, यी शीर्षकबाट क्यानले कति रकम कमायो भन्ने छुट्टाछुट्टै विवरण उपलब्ध तथ्यमा खुलाइएको छैन ।

यसरी प्राप्त हुने कुल आम्दानी नै नाफा भने होइन । प्रतियोगिता सञ्चालन, मैदान व्यवस्थापन, खेलाडी तथा अफिसियलको व्यवस्थापन, प्रविधि, पुरस्कार र अन्य प्रशासनिक खर्च कटाएपछि मात्रै वास्तविक नाफा निर्धारण हुन्छ ।

प्रसारण अधिकारको मूल्य कसरी बढ्यो ?

एनपीएलको पहिलो संस्करणमा युट्युब तथा नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार एक्सन स्पोर्ट्सले ७५ लाख रुपैयाँमा खरिद गरेको थियो । त्यसबेला युट्युब र टेलिभिजनमा खेल निःशुल्क हेर्न सकिने व्यवस्था थियो । दोस्रो संस्करणमा भने प्रसारण अधिकारको बजार विस्तार भयो । डिसहोमले ओटीटी प्रसारण अधिकार लिँदा कान्तिपुर टेलिभिजनले तीन करोड रुपैयाँमा टेलिभिजन प्रसारण अधिकार खरिद गरेको थियो । तेस्रो संस्करणमा आइपुग्दा हिमालय टेलिभिजनअन्तर्गतको हिमालय स्पोर्ट्सले अघिल्लो संस्करणको तुलनामा करिब पाँच गुणा बढी रकम तिरेर नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार खरिद गरेको छ । उपलब्ध विवरणअनुसार यस अधिकारको मूल्य करबाहेक १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँ पुगेको छ । क्यानले पहिलो संस्करणबाट दोस्रो संस्करणसम्म आम्दानीमा उल्लेख्य वृद्धि गरेको थियो । पहिलो संस्करणमा आठ फ्रेन्चाइज टोलीलाई वितरण गरिएको रकम तीन करोड १६ लाख रुपैयाँ रहेकोमा दोस्रो संस्करणमा यो रकम बढेर १६ करोड १८ लाख ७३ हजार ५०० रुपैयाँ पुगेको थियो । प्रसारण अधिकारको मूल्य बढ्नु, प्रायोजकको आकर्षण बढ्नु र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीको सहभागिताले एनपीएलको व्यावसायिक सम्भावना विस्तार हुँदै गएको देखाउँछ ।

विदेशी खेलाडी भित्र्याउने मापदण्ड के हो ?

एनपीएलमा विदेशी खेलाडी भित्र्याउने विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को स्वीकृति र प्रतियोगिताका लागू नियम महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । अघिल्ला दुई संस्करणमा एउटा सिजनमा बढीमा चार फ्रेन्चाइज टोलीले एक–एक जना सक्रिय टेस्ट खेलाडी भित्र्याउन पाउने व्यवस्था थियो । यसले प्रत्येक टोलीले इच्छाअनुसार सक्रिय टेस्ट राष्ट्रका खेलाडी ल्याउन पाउने अवस्था सीमित गरेको थियो । तर तेस्रो संस्करणमा आईसीसीबाट अनुमति प्राप्त भएसँगै सक्रिय टेस्ट खेलाडी भित्र्याउने सम्बन्धमा रहेको उक्त सीमा हटाइएको उपलब्ध विवरणमा उल्लेख छ । यसले टोलीहरूलाई विश्वस्तरीय खेलाडी अनुबन्ध गर्ने थप अवसर दिएको छ । यसपटक अस्ट्रेलियाका आक्रामक ओपनर डेभिड वार्नरदेखि वेस्ट इन्डिजका चर्चित अलराउन्डर आन्द्रे रसेलसम्मका खेलाडी एनपीएलमा सहभागी हुने अपेक्षा गरिएको छ । यसअघि पहिलो संस्करणमा भारतका शिखर धवन कर्णाली याक्सबाट तथा दोस्रो संस्करणमा दक्षिण अफ्रिकाका फाफ डु प्लेसिस विराटनगर किङ्सबाट खेलेका थिए । यद्यपि, सक्रिय टेस्ट खेलाडीसम्बन्धी सीमा हट्नु भनेको सबै विदेशी खेलाडी स्वतः खेल्न योग्य हुने भन्ने होइन । खेलाडीको उपलब्धता, सम्बन्धित क्रिकेट बोर्डको अनुमति, अनुबन्ध, प्रतियोगिताको दर्ता प्रक्रिया तथा लागू हुने अन्य नियम पनि पूरा हुनुपर्छ ।

यस वर्ष एनपीएलमा के–के नयाँ छन् ?

तेस्रो संस्करणमा एनपीएलले व्यावसायिक र प्राविधिक दुवै पक्षमा सुधार गर्ने लक्ष्य लिएको छ । – डीआरएस प्रविधि: नेपाली भूमिमा पहिलो पटक डिसिजन रिभ्यू सिस्टम (डीआरएस) प्रयोग गर्ने तयारी गरिएको छ । यसमा एलबीडब्ल्युका लागि बल ट्र्याकिङ, रनआउट, स्टम्पिङ र नो बलसम्बन्धी समीक्षा समावेश हुने बताइएको छ ।
– थप खेल विश्लेषण: ब्याटमा बल लागेको पत्ता लगाउने प्रविधि, वाइड बलको उचाइसम्बन्धी विश्लेषण, छक्काको दूरी र उचाइ मापन तथा अन्य बलिङ तथ्याङ्क उपलब्ध हुने अपेक्षा छ । – पुरस्कार रकममा वृद्धि: यसअघि विजेताले एक करोड १० लाख रुपैयाँ पाउने गरेकोमा यसपटक एक करोड ५० लाख रुपैयाँ पाउने व्यवस्था गरिएको छ ।
– अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान: आईसीसीको मान्यतासँगै एनपीएलका टी–२० खेलमा बनेका रेकर्ड आधिकारिक क्रिकेट रेकर्डमा समावेश हुने आधार बनेको छ ।

पुरस्कार रकमतर्फ उपविजेताले ८० लाख, तेस्रो हुने टोलीले ४० लाख र चौथो हुने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ पाउने क्यानले जनाएको छ ।

प्रायोजकको आकर्षण बढ्दै

जनकपुर बोल्ट्सका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत निरोज खतिवडाका अनुसार तेस्रो संस्करणसम्म आइपुग्दा प्रायोजकको आकर्षण तीनदेखि चार गुणासम्म बढेको छ । उनका अनुसार पहिलो संस्करणमा करोड रुपैयाँभन्दा बढीको प्रायोजन गर्न इच्छुक कम्पनी कम थिए । तर अहिले प्रायोजनको आकार बढ्दै जानु नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक विकासका लागि सकारात्मक सङ्केत हो । डीआरएस र फ्लडलाइटसहितको प्रतियोगिताले नेपाली क्रिकेटलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको व्यावसायिक संरचनातर्फ लैजान सहयोग गर्ने उनको भनाइ छ । क्यानका अध्यक्ष चतुरबहादुर चन्दले पनि एनपीएललाई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट समुदायमा स्थापित गर्नु सुरुवाती चरणको मुख्य चुनौती रहेको बताएका छन् । विदेशी खेलाडीको पारिश्रमिक भुक्तानी, प्रतियोगिताको पारदर्शिता र खेल मिलेमतो नियन्त्रणजस्ता विषयमा विश्वास कायम गर्नुपर्ने अवस्था रहेको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार डिजिटल प्रसारण र प्रायोजनको विस्तारले नेपाली क्रिकेटको विकास तथा खेलाडीको भविष्य सुनिश्चित गर्न योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

एनपीएलको भविष्य: आम्दानीसँगै खर्च र पारदर्शितामा ध्यान आवश्यक

एनपीएलको बढ्दो आम्दानीले नेपाली क्रिकेटमा निजी क्षेत्रको लगानी, विदेशी खेलाडीको आकर्षण र प्रसारण बजार विस्तार हुने सम्भावना देखाएको छ । तर प्रतियोगिताको दीर्घकालीन सफलता आम्दानी बढ्नुमा मात्र सीमित हुँदैन । प्रसारण तथा प्रायोजनबाट प्राप्त रकमको पारदर्शी व्यवस्थापन, फ्रेन्चाइज टोलीको आर्थिक दिगोपन, खेलाडीको समयमै पारिश्रमिक भुक्तानी, पूर्वाधार सुधार र युवा खेलाडीको विकासमा लगानी पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । एनपीएलले आम्दानी बढाउँदै नेपाली खेलाडीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलाडीसँग खेल्ने अवसर दिन सकेमा यसको लाभ प्रतियोगिता आयोजक र फ्रेन्चाइज टोलीमा मात्र सीमित नरही समग्र नेपाली क्रिकेटमा पुग्न सक्छ ।