जल तथा मौसम विज्ञान विभाग दुई छुट्टै निकायमा विभाजित : जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्र र मौसम विभाग बने अलग

काठमाडौँ, कात्तिक ९ गते । एकीकृत रूपमा सञ्चालनमा रहेको जल तथा मौसम विज्ञान विभाग अब दुई छुट्टै निकायका रूपमा अगाडि बढ्ने भएका छन्।

नेपाल–भारत–चीन समावेश त्रिदेशीय संयन्त्र स्थापनाको पहल तथा भोटेकोशी–त्रिशूली हिमबाढीको विपत्पछिको अनुभवलाई मध्यनजर गर्दै सरकारले यी दुई निकायलाई फरक ढङ्गले अगाडि बढाउने व्यवस्था गरेको हो। सुरुमा छुट्टाए पनि पूर्वसूचना प्रवाहमा देखिएको अन्योलका कारण हालसालै मौसम विभागलाई पुन: ऊर्जा मन्त्रालयमै फर्काइएको छ। मौसम विभागबाट छुट्टिएको ‘जल’ अब जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्र बनेको छ भने ‘जल’ हटेपछि नेपाल मौसम विज्ञान विभाग कायम भएको छ।

महानिर्देशक डा. अर्चना श्रेष्ठ र कार्यकारी प्रमुख डा. राजन भट्टराईका अनुसार यी दुई निकाय छुट्टिएसँगै अन्तर्राष्ट्रिय निकाय (जस्तै: विश्व मौसम सङ्गठन) मा प्रतिनिधित्व बलियो हुने र आ-आफ्नो क्षेत्रको कार्यसम्पादनमा सहजता आउनेछ। बाढी पूर्वानुमान महाशाखा जलविज्ञान केन्द्र अन्तर्गत र मौसम पूर्वानुमान महाशाखा मौसम विभाग मातहत रहनेछन्। हालै जारी भएका छुट्टाछुट्टै श्वेतपत्रमार्फत दुवै निकायले आधुनिक प्रविधि, वैज्ञानिक अनुसन्धान, हवाई सुरक्षा र विपत् जोखिम न्यूनीकरणका क्षेत्रमा नयाँ योजनाहरू अघि सारेका छन्।

मौसम विभागले परम्परागत शैलीको अन्त्य गर्दै कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), मेसिन लर्निङ र उच्च क्षमताको कम्प्युटिङ प्रणालीको प्रयोगद्वारा पूर्वानुमानलाई थप भरपर्दो बनाउने लक्ष्य लिएको छ। देशभरका ५०३ मानवचालित केन्द्रहरूलाई स्वचालित मापन केन्द्रमा स्तरोन्नति गरिने, राडारहरूको मर्मत तथा जडान गरिने र आधुनिक सञ्चार माध्यमबाट तटीय क्षेत्रसम्म सूचना पुर्‍याइनेछ।

त्यस्तै, जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रले छ वटा प्रमुख नदी आधार क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली विस्तार गर्ने तथा हिमताल र बाढीको जोखिम कम गर्ने दिशामा विशेष योजनाहरू अघि बढाएको छ।