आज काग तिहार मनाइँदै : पूर्वीय सभ्यतामा यमराजको दूत र बाठो पन्छीका रूपमा कागको महिमा

काठमाडौँ, कात्तिक २१ गते । पूर्वीय सभ्यता र सांस्कृतिक मान्यता अनुसार कागलाई सत्ययुग र कलियुग जोड्ने एक बाठो पन्छी तथा मृत्युका देवता यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ।

सत्ययुगमा देवताहरूले अमृतको सुरक्षा गर्ने जिम्मेवारी दिएको र कागले अमृत चोरेर खाएपछि चुचोमा लागेको अमृत दुबोमा पुछेको किंवदन्ती रहेको वरिष्ठ चराविद् डा. हेमसागर बराल बताउनुहुन्छ। अमरत्व र अत्यधिक बुद्धिमत्तालाई आत्मसात् गर्दै कालान्तरदेखि तिहारको पहिलो दिन अर्थात् कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका अवसरमा काग तिहार मनाउने परम्परा बसिआएको छ। यस दिन कागलाई पूजा गरी मीठा परिकारहरू खान दिने र कागलाई बेवास्ता गरी आफूले मात्र खाने चलन नरहेको विश्वास गरिन्छ।

मानवमैत्री र पन्छीहरूमध्ये सर्वाधिक बाठो मानिने कागमा मानिसमा झैँ सिक्न सक्ने, स्मरण गर्ने र परिस्थितिलाई प्रभावित पार्न सक्ने क्षमता हुने चराविद्हरू बताउँछन्। अर्का चराविद् टीकाराम गिरीका अनुसार मरेका जीवजन्तु खान रुचाउने कागको जीवन निकै सङ्घर्षशील हुन्छ; यसले काठको छेस्काले किरा निकालेर खानेदेखि भाँडाको पानीमा ढुङ्गा खसालेर प्यास मेट्नेसम्मका चतुर अभ्यास गर्दछ। समूहमा बस्ने घर कागहरू आफ्नो समुदायको सुरक्षामा अत्यधिक चनाखो हुन्छन् र समूहका कुनै सदस्यमाथि विपत्ति पर्दा हुल बाँधेर प्रतिकार गर्न पछि पर्दैनन्।

प्राकृतिक विपद् र मौसमी घटनाहरूको पूर्व-जानकारी मानव समुदायलाई दिने जीवका रूपमा पनि काग परिचित छ। भूकम्प, बाढी-पहिरोजस्ता ठूला घटना हुनुपूर्व वा बस्ती वरपर सर्प, बिरालो तथा चितुवा जस्ता सिकारी जीवहरू आउँदा कागले जोडले होहल्ला गरेर मानिसहरूलाई सतर्क गराउने गरेको चराविद् बरालको भनाइ छ।

नेपाली समाजमा काग करायो भने घरमा पाहुना आउने वा शुभ समाचार पाइने जनविश्वास रहँदै आएको छ। नेपालमा विशेषगरी घर काग, वन काग र हिमालमा पाइने ठूलो राजा काग लगायतका प्रजातिहरू अस्तित्वमा रहेका छन्।

तर, आधुनिक समयमा ठूला रुखहरू कटानी हुँदै जाने र सहरीकरण तीव्र बन्दा कागहरूको प्राकृतिक बासस्थान भने क्रमशः घट्दो क्रममा रहेको छ। यस्ता सांस्कृतिक र जैविक रूपले महत्वपूर्ण पन्छीको संरक्षणमा ध्यान दिनु आजको आवश्यकता हो भने आज घरका कौसीमा मीठा परिकार राखेर काग तिहार हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ।