अपराध अनुसन्धानदेखि प्राकृतिक विपद्को उद्धारसम्म : मानवको भरपर्दो साथी कुकुर र यसको बहुआयामिक भूमिका

काठमाडौँ, कात्तिक २२ गते । घरको सुरक्षा, अपराध अनुसन्धान होस् वा भग्नावशेष तथा बाढी-पहिरोमा पुरिएका मानिसको उद्धार—कुकुर सधैँ मानिसको सबैभन्दा भरोसा-योग्य र वफादार साथीका रूपमा उभिँदै आएको छ।

हजारौँ वर्ष पुरानो मानव सहयात्रामा आफ्नो सुँघ्ने अद्भूत क्षमता, चनाखोपन र निष्ठाका कारण कुकुरले समाजमा विशेष स्थान बनाएको छ। ज्योतिष पण्डित शम्भुप्रसाद गुरागाईंका अनुसार यमपञ्चकमा गरिने कुकुरको पूजा केवल धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित नरही यमराजको दूत तथा महाभारत कालका पाण्डवहरूसँग जोडिएको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको विषय हो।

कुकुरको यो उपयोगिता घरेलु जीवनभन्दा धेरै माथि अपराध अनुसन्धान र राष्ट्रिय सुरक्षासम्म केन्द्रित छ। नेपाल प्रहरीको केनाइन कार्यालयले २०२६ सालदेखि नै अपराध अनुसन्धानमा कुकुरको प्रयोग गर्दै आएको छ। हाल प्रहरीसँग जर्मन सेफर्ड, ल्याब्राडोर, बेल्जियन मेलिनोइज लगायत विभिन्न प्रजातिका १०६ भन्दा बढी तालिमप्राप्त कुकुरहरू रहेका छन्। ट्र्याकर, विस्फोटक पदार्थ पहिचान, लागुऔषध नियन्त्रण र खोज तथा उद्धारजस्ता चार प्रमुख विधाहरूमा यी कुकुरहरूलाई परिचालन गरी जघन्य अपराधका घटनाहरूको पर्दाफास गर्ने गरिएको छ।

त्यस्तै, प्राकृतिक विपत्ति र दुर्घटनाका बेला बेपत्ता वा पुरिएका मानिसहरूको खोजीमा तालिमप्राप्त कुकुरहरूको भूमिका अत्यन्तै प्रभावकारी साबित हुँदै आएको छ। भोटेकोशी बाढी, रसुवा, नुवाकोट र चितवनका विभिन्न घटनाहरूमा कुकुरले दिएका सङ्केतका आधारमा थुप्रैको जीवन बचाउन र शव फेला पार्न मद्दत पुगेको छ। उत्कृष्ट कार्य गर्ने ल्याब्राडोर ‘लियो’ लगायतका कुकुरहरूलाई विभिन्न अवसरमा सम्मानित समेत गरिँदै आएको छ। कडा तालिम, वैज्ञानिक आहारविहार र ह्यान्डलरहरूको विशेष देखरेखमा हुर्कने यी कुकुरहरू ५ देखि १० वर्षसम्म सेवा गरेपछि निवृत्त हुने व्यवस्था रहेको छ।

मानिसको सुरक्षा, भावनात्मक साथ र कठिन कार्यमा पुर्‍याएको अतुलनीय योगदानकै सम्मानस्वरूप तिहारको अवसरमा कुकुरको पूजा गरी कृतज्ञता व्यक्त गर्ने हाम्रो मौलिक सांस्कृतिक परम्परा जीवित रहेको छ।