नेवार समुदायमा लक्ष्मीपूजा र लक्ष्मीको स्वरूप : गृहलक्ष्मी र राज्यलक्ष्मीको पूजा परम्परा तथा ऐतिहासिक महत्त्व

काठमाडौँ, कात्तिक २३ गते । नेपालीहरूको महान् चाड तिहार अन्तर्गत पर्ने लक्ष्मीपूजाका दिन घरलाई उज्यालो बनाउन विभिन्न किसिमका झिलिमिली बत्ती बाल्ने प्रचलन रहिआएको छ।

यस दिन नेवार समुदायको पूजा गर्ने शैली अन्य समुदायभन्दा केही भिन्न रहेको पाइन्छ। नेवारहरूले लक्ष्मीपूजाका दिन देवी लक्ष्मीको मूर्ति पूजा गर्नुको सट्टा पुं (चित्रकार) हरूद्वारा विशेष रूपमा तयार पारिएका लक्ष्मी देवीको चित्रको विधिपूर्वक पूजा आराधना गर्छन्। उनीहरूले पुज्ने लक्ष्मी देवी महालक्ष्मीकै साक्षात स्वरूप हुन्, जसमा देवी चार हात भएकी, अर्ध पद्मासनमा बसी एउटा खुट्टाले कछुवाको ढाडमा टेकेकी र रातो वर्णकी हुन्छिन्।

चित्रमा लक्ष्मी देवीको दाहिने हातमा परम्परागत ऐना र देब्रे हातमा सिन्दूरको बट्टा हुनुका साथै अन्य दुई हातमा अभय र वरमुद्रा रहेका हुन्छन् भने देवीका दायाँबायाँ कुबेर र ख्याक पनि रहन्छन्। हिन्दू परम्परा अनुसार रातो रङ्गलाई अग्नि र शक्तिको प्रतीक मानिन्छ।

त्यस्तै, देवीको पाउमुनि बस्ने कछुवालाई सहनशीलताको प्रतीक, धनको पोको बोकेका कुबेरलाई सम्पत्तिको मालिक र ख्याकलाई ढुकुटीको रक्षकको रूपमा चित्रण गरिएको हुन्छ। नेवारहरूले पुज्ने यी लक्ष्मी ‘गृहलक्ष्मी’ हुन् भने अन्य समुदायले सामान्यतया उभिरहेकी ‘राज्यलक्ष्मी’ को चित्र वा स्वरूपको पूजा गर्ने गरेका छन्।

महाभारत तथा पौराणिक मान्यता अनुसार महालक्ष्मीको अर्को भयङ्कर रूप महिषमर्दिनी हो, जसले महिषासुर दैत्यको वध गरेकी थिइन्। नेवार समुदायमा लक्ष्मी देवीको पूजा गर्दा उनलाई सगुन-स्वरूप राँगाको मासुको छ्वयला, अन्डा, समय् बजी र जाँड-रक्सीसमेत चढाउने प्राचीन परम्परा रहिआएको छ। काठमाडौँको न्युरोडस्थित विशाल बजार तथा ललितपुरको महालक्ष्मी स्थानमा रहेका मन्दिरहरूमा समेत महिषमर्दिनीकै रूपमा महालक्ष्मीको पूजा गरिँदै आएको छ, जहाँ बली दिने चलन पनि कायम छ।

यस प्रकारले नेवार समुदायमा मनाइने लक्ष्मीपूजाको सांस्कृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक विशेषताले नेपाली चाडपर्वहरूको विविधतालाई अझ बढी समृद्ध र विशिष्ट बनाएको छ।