11/20/2026, 09:12:42
शुक्रबार, मङि्सर ०५, २०८३

आज हरिबोधिनी एकादशी : तुलसी र भगवान् विष्णुको विवाह, चार नारायणमा विशेष पूजा

हरिशयनी एकादशीदेखि क्षीरसागरमा शयन गर्नुभएका भगवान् विष्णु आज ब्युँझनुहुने धार्मिक विश्वाससँगै घर-घरमा तुलसीको पूजा, विवाह र देशभरका नारायण मन्दिरमा विशेष मेला लाग्दैछ।


काठमाडौँ, मङ्सिर ४ गते । कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधिनी एकादशी आज तुलसीको पूजा आराधना गरी मनाइँदै छ। यस अवसरमा तुलसी र भगवान् दामोदर (विष्णु) को विधिपूर्वक विवाह गरिँदै छ।

वैदिक सनातन परम्परा अनुसार हरिबोधिनी एकादशीका दिन तुलसीसँग भगवान् विष्णुको विवाह र विशेष पूजा गर्ने चलन छ। आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन क्षीरसागरमा शयन गरेका भगवान् विष्णु आज ब्युँझने धार्मिक विश्वास भएकाले यसलाई हरिबोधिनी वा प्रबोधिनी एकादशी पनि भनिन्छ। हरिशयनीदेखि हरिबोधिनी एकादशीसम्मका चार महिना विष्णुभक्तले तुलसीको व्रत गरी विशेष पूजा आराधना गर्छन् र यो अवधिमा विवाह, व्रतबन्धजस्ता माङ्गलिक कार्य तथा वर्षायामको जोखिमका कारण यात्रा नगर्नु शुभ मान्ने परम्परा छ।

हरिशयनी एकादशीका दिन घरघरमा रोपेर पूजा गरिएको तुलसीको मठलाई गाईको गोबर र रातो माटोले पोतेर फूलमालाले सजाइन्छ र विष्णुको प्रतीकका रूपमा निगालाको लिङ्ग स्थापना गरी तुलसीसँग विवाह गरिन्छ। धर्मशास्त्रविद् एवं नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वसदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार तुलसी विष्णुप्रिया भएकाले उनको विवाह विष्णुसँग गर्ने परम्परा बसेको हो भने कार्तिक महिनाभर सबै देव-देवी तुलसीमै निवास गर्छन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ।

धार्मिक मात्र नभई वैज्ञानिक दृष्टिले पनि तुलसी लाभदायक मानिन्छ; यसको पात, डाँठ र फूलको रस रुघाखोकी तथा औलोजस्ता रोगमा प्रयोग हुन्छ, लामखुट्टे र विषालु सर्प टाढा रहने जनविश्वास छ र मठ वरपरको हावाले विषालु कीटाणु तथा मलेरिया उत्पन्न गर्ने वायु नष्ट गर्ने शक्ति तुलसीमा रहेको आधुनिक विज्ञानले समेत प्रमाणित गरेको छ। धर्मशास्त्रविद् एवं समितिका पूर्वअध्यक्ष प्रा. डा. रामचन्द्र गौतमका अनुसार कार्तिक महिनामा तुलसीको माला लगाउँदा, एक लाख तुलसीपत्र अर्पण गर्दा तथा गरुड पुराण अनुसार एउटा तुलसीपत्र चढाउँदा १० हजार गाई दान गरे बराबरको फल मिल्ने विश्वास छ।

हरिबोधिनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णुको मूर्तिलाई रथमा राखेर यात्रा गराउने र रात्रिमा शङ्ख, घण्ट र ढोल बजाएर विष्णुलाई जगाउने प्रचलन छ। यस दिन पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय र मन गरी ११ इन्द्रियलाई वशमा राख्ने प्रतीकात्मक अभ्यास गरिन्छ भने किसानले तुलसीको मठमा उखुको बोट गाड्ने र सखरखण्ड, पिँडालु तथा वनतरुल उसिनेर फलाहार गर्ने चलन छ। ठूलो एकादशीसमेत भनिने यस दिनको व्रतले पाप नाश भई पुण्य वृद्धि र मोक्ष प्राप्त हुने तथा हजार अश्वमेध र राजसूय यज्ञ गरे बराबरको फल मिल्ने शास्त्रीय मान्यता छ।

हरिबोधिनी एकादशीका अवसरमा काठमाडौँ उपत्यकाका चार नारायण—भक्तपुरको चाँगुनारायण तथा काठमाडौँका शेषनारायण, इचँगुनारायण र विशङ्खुनारायणसहित देशभरका नारायण मन्दिरमा भक्तजनको विशेष भीड लाग्छ। यी स्थानमा पुग्न नसक्नेले उत्तरी काठमाडौँको बूढानीलकण्ठ नारायणस्थानको दर्शन गर्दा चार नारायणकै दर्शन गरे बराबरको फल प्राप्त हुने विश्वास छ।

नारायणस्थान मठका मठाधीश स्वामी निगमानन्दका अनुसार बूढानीलकण्ठमा आजदेखि कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म विशेष मेला लाग्नेछ भने एउटै ठूलो शिलामा हरि र हर दुवैका मूर्ति रहेको विश्वकै दुर्लभ शिला हेर्न वार्षिक लाखौँ पर्यटक आउने गर्छन्। धार्मिक मान्यता अनुसार आजदेखि मार्गशीर्ष कृष्ण पञ्चमीसम्म तुलसीको हवन गर्न साइत हेराउनु पर्दैन र त्यसपछि साइत जुरेका दिन तुलसी पूजा उद्यापन गरिन्छ।

विवरण तथ्य / जानकारी
पर्व तथा तिथी हरिबोधिनी (प्रबोधिनी / ठूलो) एकादशी — कार्तिक शुक्ल एकादशी
प्रमुख विधि तुलसी र भगवान् दामोदर (विष्णु) को विवाह, निगालाको लिङ्ग स्थापना, उखु गाड्ने र फलाहार
चार नारायण तथा विशेष स्थल चाँगुनारायण, शेषनारायण, इचँगुनारायण, विशङ्खुनारायण र बूढानीलकण्ठ (कार्तिक पूर्णिमासम्म मेला)
धार्मिक तथा स्वास्थ्य पक्ष ११ इन्द्रिय नियन्त्रण अभ्यास; तुलसीको औषधीय तथा कीटाणुनाशक गुण; मार्गशीर्ष कृष्ण पञ्चमीसम्म हवनमा साइत नचाहिने