पारिजात चोर्ने इन्द्रदेखि कुमारी रथयात्रासम्म: जान्नुहोस् इन्द्रजात्राको १५ सय वर्ष पुरानो इतिहास र किंवदन्ती

काठमाडौँ, असोज ९ गते । नेपाल मण्डलमा मनाइने ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्व इन्द्रजात्रा (येँया पुन्ही) को छुट्टै धार्मिक महत्व र परम्परा रहेको छ। भाद्र शुक्ल द्वादशीका दिन इन्द्रध्वजोत्थान गरी सुरु हुने यो जात्रा आठ दिनसम्म विभिन्न नाचगान, रथयात्रा र धार्मिक विधिविधानका साथ हर्षोल्लासपूर्वक मनाइन्छ।

किंवदन्ती अनुसार स्वर्गका राजा इन्द्र पृथ्वीलोकमा मात्र पाइने पारिजात फूल र फल लिन आउँदा पृथ्वीका राजा ‘मुपात्र‘ को अनुमतिबिना चोर्न खोजेपछि जनताले समातेर आठ फन्का डोरीले दोबाटोमा बाँधेर सजाय दिएका थिए। काठमाडौँमा स्वयम् इन्द्र र भक्तपुरमा इन्द्रका छोरा जयन्त पारिजात चोर्न आएको फरक-फरक लोककथा रहेको संस्कृतिविद् पुरुषोत्तम श्रेष्ठ बताउनुहुन्छ।

जात्राका क्रममा काठमाडौँमा जीवित देवी कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा पुराना बस्तीहरूमा घुमाइन्छ भने काठमाडौँका अन्तिम मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लले इन्द्रजात्रामा कुमारी जात्राको परम्परा जोडेका हुन्। यस्तै काभ्रेको नालाबाट ल्याइएको ‘यँसी’ (इन्द्रध्वज) ठड्याएर सुरु गरिने यो जात्रामा वर्षा रोक्नका लागि भगवान् इन्द्रलाई बिन्ती स्वरूप चङ्गा उडाउने परम्परा पनि छ।

संस्कृतिविद् श्रेष्ठका अनुसार इन्द्रजात्रालाई निरङ्कुशताको अन्त्य र जनतन्त्रको उदयका रूपमा पनि लिइन्छ, जहाँ स्वर्गका राजालाई समेत जनताले चोरका रूपमा दण्डित गरेका थिए। १५ सय वर्षभन्दा पुरानो इतिहास बोकेको यो पर्व दसैँ, तिहार वा फागुभन्दा पनि प्राचीन मानिन्छ।

मुख्य विवरण तथा इन्द्रजात्राको सारसंक्षेप