रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथ जावलाखेल तानियो, असार शुक्ल चतुर्थीमा भोटो देखाइने

ललितपुर, असार ४ गते । वर्षा र सहकालका देवताका रूपमा पुजिने ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक रातो मत्स्येन्द्रनाथ (मच्छिन्द्रनाथ) को रथ लगनखेलबाट जावलाखेल तानिएको छ । जात्राको एक महत्त्वपूर्ण चरण मानिने यस प्रक्रियालाई परम्परागत रूपमा ‘पश्चिम यात्रा‘ पनि भन्ने गरिन्छ ।

नेपालमा मनाइने जात्रामध्येकै सबैभन्दा लामो र जीवन्त मानिने यो रथयात्रा प्रत्येक वर्ष वैशाख शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भएर असार शुक्ल चतुर्थीसम्म चल्ने गर्दछ । ललितपुरका विभिन्न स्थानमा घुमाइने यो रथ ऐतिहासिक परम्परा र धार्मिक आस्थाको धरोहर हो ।

पुल्चोकदेखि जावलाखेलसम्मको यात्रा

ललितपुरको पुल्चोकमा रथारोहण गरी सुरु भएको मत्स्येन्द्रनाथको यो रथयात्रा परम्परागत मार्गहरू हुँदै अघि बढ्छ । यस क्रममा रथलाई गाःबाहल, मंगलबजार, सुन्धारा, लगनखेल र इटिटोल हुँदै सर्वसाधारण र गुठियारहरूले निकै उत्साहका साथ तानेर जावलाखेल पुर्‍याएका हुन् ।

अब जात्राको अन्तिम दिन जावलाखेलमा राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री लगायत उच्च पदस्थ व्यक्तित्वहरू र सर्वसाधारणको उपस्थितिमा प्रसिद्ध ‘भोटो देखाउने जात्रा‘ सम्पन्न हुनेछ । भोटो देखाउने जात्रा सकिएसँगै मत्स्येन्द्रनाथलाई सानो खटमा राखी सम्मानपूर्वक बुंगमती लगिन्छ र यस वर्षको जात्रा विधिवत् रूपमा समापन हुन्छ ।

मच्छिन्द्रनाथसँग के माग्ने, के नमाग्ने ?

धार्मिक एवं सांस्कृतिक मान्यताअनुसार मच्छिन्द्रनाथलाई महादानी र करुणामयी देवता मानिन्छ । मच्छिन्द्रनाथको अगाडि उभिएर भक्तजनहरूले विद्या, धन-सम्पत्ति, सन्तान सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दछन् र त्यो पूरा हुने जनविश्वास छ ।

तर, संस्कृतिविद्हरूका अनुसार जात्राका क्रममा भगवान् मच्छिन्द्रनाथसँग ‘मेरो रूप रङ्ग राम्रो होस्‘ भनेर सुन्दरता माग्न नहुने अनौठो र मौलिक लोककथन रहेको छ ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र अनिकालको अन्त्य

पौराणिक कथनअनुसार प्राचीन कालमा काठमाडौँ उपत्यकामा लामो समयसम्म भीषण अनावृष्टि (खडेरी) र अनिकाल परेको थियो । सो संकटबाट मुक्ति पाउन तत्कालीन राजा नरेन्द्रदेव, आचार्य बन्धुदत्त र ललित ज्यापूको अथक प्रयासबाट वर्षाका देवता मानिने आर्यावलोकितेश्वर (मच्छिन्द्रनाथ) लाई उपत्यकामा भित्र्याइएको थियो ।

मच्छिन्द्रनाथको आगमन लगत्तै उपत्यकामा ठूलो वर्षा भई अनिकालको अन्त्य भएको विश्वास गरिन्छ । सोही ऐतिहासिक एवं सुखद घटनाको स्मरणमा राजा नरेन्द्रदेवले यो जात्राको सुरुआत गराएका थिए । त्यति बेलादेखि नै सहकाल, सुख-समृद्धि र समयमा पानी परोस् भन्ने कामनासहित यो जात्रालाई प्रत्येक वर्ष निरन्तरता दिइँदै आएको छ ।

यो रथयात्रा धार्मिक आस्था मात्र नभई नेवार समुदायको विशिष्ट सांस्कृतिक सम्पदा, सामाजिक एकता, आपसी सद्भाव र ऐतिहासिक परम्पराको एउटा बलियो प्रतीकका रूपमा जीवित रहँदै आएको छ ।