दसैँको सट्टा मौलिक ‘सिकाली जात्रा’ मा रमाइरहेको ललितपुरको खोकना: जहाँ लगाइँदैन रातो टीका र जमरा

ललितपुर, कात्तिक १ गते । ललितपुरको ऐतिहासिक नेवार बस्ती खोकनामा यस वर्ष पनि बडादसैँको सट्टा मौलिक एवं परम्परागत ‘सिकाली जात्रा’ धुमधामसाथ मनाइएको छ। देशका अन्य भागमा दसैँको उमङ्ग र चहलपहल छाउँदा खोकनावासी भने यसको ठ्याक्कै विपरीत आफ्नै मौलिक संस्कृति, धार्मिक अनुष्ठान र तान्त्रिक नृत्यमा रमाइरहेका छन्। बाँकी नेपालमा घटस्थापनाका दिन जमरा राखेर विजयादशमीको टीका थापिँदा यो बस्तीमा भने न त जमरा राखिन्छ, न त निधारमा रातो टीका नै लगाइन्छ।

ललितपुर महानगरपालिका–२१ मा पर्ने खोकनामा परापूर्वकालदेखि नै दसैँ नमान्ने चलन रहिआएको छ। यहाँका बासिन्दाले दसैँको सट्टामा सिकाली देवी र रुद्रायणी देवीको जात्रालाई आफ्नो मुख्य चाडका रूपमा मनाउने गर्छन्। घटस्थापनादेखि नवमीसम्म चल्ने यस ऐतिहासिक जात्राको व्यवस्थापन र पूजापाठमै पूर्ण रूपमा व्यस्त हुने भएकाले खोकनावासीले पुस्तौँदेखि दसैँ मनाउन नभ्याएको र यसैलाई आफ्नो महान् चाड मान्दै आएको स्थानीय बासिन्दा बताउँछन्।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन यस गाउँका तीनवटा गुठी (तः गुठी, जम्मू गुठी र साला: गुठी) मा एक–एक वटा राँगाको बलि दिएर जात्राको थालनी गरिन्छ। यस जात्रामा रुद्रायणी, भैरव, बालकुमारी, गणेश, ब्रह्मा, महादेव, करुणामय, दन्द्रायणणी, वज्रवाराही, महालक्ष्मी लगायतका देवी-देवताको विशेष पूजा-आजा गरिनुका साथै विभिन्न तान्त्रिक नाचहरू प्रदर्शन गरिन्छ। यसरी खोकनावासीले आपसमा टीका-टालो नगरी आफ्नै परम्परा र सामूहिक भोजको माध्यमबाट यो जात्रा सम्पन्न गर्ने गर्दछन्।

किंवदन्ती अनुसार खोकनामा रहेको रुद्रायणीको मूर्ति चोरेर लाने क्रममा एक्कासि भाले बासेपछि चोरले लसुनबारीमा मूर्ति छोडेर भागेको जनविश्वास छ। भोलिपल्ट खोकनावासीले उक्त मूर्ति खोजेर पुनः प्राण-प्रतिष्ठा गरेपछि गाउँमा ठुलो उन्नति र प्रगति भएको विश्वास गरिन्छ। भालेकै कारण चोर सफल नभएको मान्यतास्वरूप रुद्रायणी गुठीका गुठियारहरू अहिलेसम्म पनि भालेको मासु नखाने परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

देशकै अनौठो सांस्कृतिक सम्पदा बोकेको यो जात्राले खोकनालाई ‘दसैँ नमनाउने मौलिक बस्ती’ का रूपमा ख्याति दिलाएको छ। आधुनिकताको तीव्र प्रभावका बाबजुद यहाँका युवापुस्ताले आफ्नो पुख्र्यौली संस्कृति र रीति-रिवाजलाई उत्तिकै उत्साहसाथ अँगालेका छन्। दसैँको समयमा अन्यत्र चहलपहल बढे पनि खोकना भने यो अनौठो सिकाली जात्रा अवलोकन गर्न आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूले भरिभराउ हुने गरेको छ।