जब सहर सुनसान बनेर गाउँहरू जाग्छन्…

काठमाडौँ, असोज २९ गते । बसाइँसराइ र दसैंको अन्योन्याश्रित एवं पारस्परिक सम्बन्ध रहेको छ। जब मानिसहरू चलायमान हुन्छन्, तब दसैं आएको आभास हुन्छ। दसैंले आन्तरिक बसाइँसराइको स्पष्ट चित्र मात्र देखाउँदैन, यसले कहाँका मानिस कता गएर बसोबास गरिरहेका छन् भन्ने दृश्यसमेत उजागर गर्छ।

दसैं नै यस्तो पर्व हो, जहाँ ‘मास मोबिलिटी‘ व्यवस्थापन गर्न सरकार नै तदारुक हुनुपर्छ। पछिल्ला वर्षहरूको तथ्यांकअनुसार घटस्थापनापछि दैनिक सरदर तीन लाख मानिस अस्थायी बसाइँसराइका रूपमा काठमाडौंबाट बाहिरिने गरेका छन्।

दसैं नजिकिँदै जाँदा काठमाडौं आफ्नो पूर्ववत् अवस्थामा फर्कन्छ र सहरका भीडभाडयुक्त बजार क्षेत्रहरू सुनसान बन्न पुग्छन्। काठमाडौंको भीडभाड हराउँछ, दसैंका दिन त मानवविहीन सहर जस्तो हुन्छ । अर्कातर्फ, वर्षभरि सुनसान जस्तै देखिने गाउँघरमा भने दसैंका बेला एक सातासम्म बाक्लो चहलपहल हुने गर्छ।

संसद्को पूर्वाधार विकास समितिको प्रतिवेदन अनुसार यस वर्षको दसैंमा पनि कम्तीमा १५ लाख मानिसले अस्थायी रूपमा काठमाडौं छाड्ने अनुमान गरिएको छ। यति ठूलो संख्यामा मानिस बाहिरिँदा छोटो समयका लागि सहरी अर्थतन्त्रमा सुस्तता आए पनि वर्षभरि धिपधिपे अर्थतन्त्रमा बाँचेका गाउँहरू भने चम्किला बन्ने गरेका छन्।

दसैंको यो अस्थायी बसाइँसराइले देशका मुख्य सहरी क्षेत्रमा कति जनसंख्या आएर बसेको छ भन्ने यथार्थ बाहिर ल्याउँछ। उदाहरणका लागि, नागढुंगा नाकाबाट पश्चिमतर्फ लाग्ने सवारीसाधनमध्ये सबैभन्दा धेरै २७ प्रतिशत गण्डकी प्रदेश (विशेष गरी पोखरा) तर्फ जाने गरेको तथ्यांक छ।

यसैगरी, रामेछापजस्ता बसाइँसराइले अति प्रभावित जिल्लाहरूमा पनि दसैंको समयमा बन्द रहेका घरहरू खुल्ने र गाउँघर चलायमान हुने गरेका छन्। जनप्रतिनिधिहरूका अनुसार दसैंको यो प्रवृत्तिले सेवाप्रवाहमा केही असहजता थपे पनि यसले नेपाली समाज र चाडपर्वबीचको सांस्कृतिक तथा पारिवारिक अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई भने जीवन्त राखेको छ।